ضحاک یکی از مهم ترین و مبهم ترین شخصیت های اسطوره ای ایران است که پژوهشگران در مورد نژاد و جنبه های نمادین شخصیت وی سخن ها رانده اند، ولی از نسبت او به سرزمین مارهای مقدس، یعنی بین النهرین چندان سخنی نگفته اند. این جستار بنیاد اسطوره ضحاک را بیرون از الگوی هند و اروپایی، در سرزمین بین النهرین جست وجو می کند و نشان می دهد که این اسطوره، از بین النهرین آغاز شده و در گذر زمان با اسطوره های هند و ایرانی آمیخته شده و هاله هولناکی از رمز و رازها و شگفتی ها آن را در برگرفته است.

آفرینش خود انگیخته، داستان شگفت انگیزی است؛ و شگفت آورتر از آن، زمان بالنسبه کوتاهی است که در آن یکسره دگرگونی رخ می دهد. مردم ما قبل تاریخی دورگه تبار در هزاره پنجم و چهارم ق.م.؛ با آهنگی کند درمنطقه وسیعی ازخاورنزدیک باستان، در مصر و بین النهرین و سایر نقاط پخش شدند و اسکان یافتند. عصر ناآگاهی اقتصاد ساده کشاورزی تا پایان هزاره چهارم ق.م. ادامه یافت و سرانجام با دگردیسی حیرت آوری سامان گرفت. در این فاصله، شهرها بنا نهاده شدند و سازگان های نوین حکومتی برای آنها تعبیه گردیدند؛ باورداشت های دینی و آیین گذاری ها ساخته و پرداخته شدند و خرافات با جایگزینی فلسفه و دین و نظم گرفت. هم راستای این تجربه بزرگ ، نوشتار به عنوان یک ابداع بدیع همراه با معماری و مجسمه سازی یادمانی پدید آمد. اولین تجارب علمی به منصه ظهور رسید. در این محیط جغرافیایی، نخستین دستمایه های هنری انسان که در زمره بزرگ ترین ها نیزهست، در کهن ترین اعصارتجربه شد. انسان آموخت که چگونه جهانی را با خلاقیت های خود بارور سازد. پرتو پخشوده روشنگری در سرزمین های خاورنزدیک باستان، به ناگاه در روشنی یافتگی تابان دو سرزمین جدا گانه، مصر و بین النهرین، متمرکز شد. بررسی پیوستگی های ویژه این دو مرکز بزرگ از تمدن جهانی در آغاز پیدایش، و گذار هم راستا از پیشرفت های آغارین، گسترش مصر و بین النهرین در دوران شکل گیری (دورانی که در آن رشد فرهنگی ایشان در هزاره سوم ق.م. راه کمال پیمود)، و ویژگی جغرافیایی این دو منطقه وسیع که درآن هنگام تفاوت آشکاری با یکدیگر داشتند، از اهم موارد بحث مقاله حاضر است؛ همچنین ضمن تاکید بر درک و دریافت انسان به عنوان موجودی اندیشمند، به مسئله پیدایی نخستین تعابیر سیاسی – دینی و صورت های هنری انسان دراین دو فرهنگ متکامل توجه می شود. به علاوه، نگارنده بر آن است تا خواست انسان را در رابطه با تبیین مفاهیم هنری که به گونه ای ذاتی با باورداشت های دینی اش پیوسته بود، دریابد ...

آثار هنری زیادی از تمدن بین النهرین به جامانده است که بیانگر فرهنگ حاکم بر جامعه هستند. مضمونی که در پی آن به بررسی آثار هنری بین النهرین پرداختیم، «خشونت» است. ازآن جاکه در بین آثار به جامانده از تمدن بین النهرین، مخصوصا آشور، آثاری از این دست کم نیستند، بررسی و طبقه بندی خشونت موجود در این جامعه، اهمیت ویژه پیدا می کند و می تواند در تحلیل دقیق تر از نقوش به جامانده موثر باشد. همین طور پاسخ به این پرسش که، از میان خشونت های موجود، دلیل بازنمود هنری پیدا کردن تعدادی از آن ها چیست؟ یافته های این پژوهش خشونت در تمدن بین النهرین را به 1) خشونت علیه حیوانات، 2) خشونت های اجتماعی، 3) خشونت های جنگی، 4) خشونت های روانی، طبقه بندی می کند؛ که هرکدام از این طبقه ها خود شامل چندگونه خشونت می شوند؛ و در گام دوم، بیان می کند که کدام یک از این خشونت ها بازنمود هنری بیش تری دارند و دلیل این بازنمود را در کدام بخش از اجتماع می توان یافت. ناگفته نماند که این پژوهش توصیفی تحلیلی بر اساس داده های اسنادی شکل گرفته است.

یکی از چالش های مطرح در فرهنگ دیرینۀ بین النهرین، امکان مشارکت یا مکاشفه بین موجودات لاهوتی و ناسوتی است. جَستار حاضر درحالی که با تکیه بر شواهد کافی وجود چنین امکانی را در این فرهنگ مسلّم فرض می کند، به روش توصیفی - تحلیلی به دنبالِ شناسایی اشکال احتمالی مکاشفه در فرهنگ اساطیری بین النهرین است. یافته های پژوهش نشان می دهند مکاشفه در اساطیر سومری، اَکّدی، بابلی و آشوری نوعی دادوستد معنوی بین عوالم لاهوت و ناسوت و دریچه ای برای مخابره یا القای خواسته ها، رازها و اخبار ایزدان بر موجودات خاکی اعم از بشری و غیربشری است. مکاشفه در اینجا غالباً شکل تک گویی و گاهی سیمای گفتگوی دوطرفه به خود می گیرد و می تواند برای انسان در کِسوت تجاربی چون سفر روح، رؤیای صادقه، دریافت صدا و غیب گویی رُخ دهد. ظاهراً جلوه هایی از معنا و اشکال مکاشفاتِ بین النهرینی به تدریج در ادیان سامی رخنه کرده است که این تأثیر را می توان ثمرۀ قطعی همسایگی اقوام سامی با سومریان دانست؛ از این رو بررسی موقعیت های مکاشفه ایِ اساطیر بین النهرین برای فهم عمیق تر ماهیّت مکاشفه در ادیان متأخرتر حائز اهمیّت به نظر می رسد.

تمدن بین النهرین کلیدی ترین تمدن مدون بشری است. در این تمدن کهن با وسیع تر شدن جامعه مدنی برای حفظ حکومت و نظم جامعه، مجموعه قوانین مدونی برای اولین بار در طول دوران حیات بشر تدوین گردید. در این قانون نامه ها، مجموعه جرایمی با مجازات خاص معین شد. قتل دیگری به نحوعمد با مجازات کیفر مرگ که یکی از این جرایم با اهمیت و اساسی بود، برای اولین بار رابطه خاصی بین بزه دیده، جرم و بزهکار را شکل داد. زیرا مبتنی بر انتقام و سازگاری با طبعیت انسان بود. در ابتدای مقررات قتل، مجازات کیفر مرگ و سپس مجازات قصاص به عنوان مجازات اصلی این جرم تعیین شد. اما با پدیدار شدن روابط اجتماعی و تاسیس نهاد اصل ارزش گذاری، شکل گیری داد و ستد، یعنی رابطه بدهکار و طلبکار قانون خسارت مالی یا فدیه وارد مجموعه قوانین کیفری شد. لذا اولین مجازات قتل عمد، کیفر مرگ، قصاص و سپس فدیه مقرر شد، هر چند در تقدم و تاخر این دو اختلاف نظر وجود دارد. این قانون نامه ها از نارسایی ها و تبعیض های اساسی رنج می برد، اما به دلیل آنکه از اولین قانون نامه های بشر به شمار می آیند، پیشرفت عظیمی در قانون گذاری تلقی می-شوند. از این رو در این مقاله به بررسی مجازات قتل عمد که از مهم ترین و چالشی ترین جرایم بشر نه تنها در ادوار گذشته، بلکه درجامعه امروز نیز به شمار می آید در تمدن بین النهرین می پردازیم. تمدن بین النهرین کلیدی ترین تمدن مدون بشری است. در این تمدن کهن با وسیع تر شدن جامعه مدنی برای حفظ حکومت و نظم جامعه، مجموعه قوانین مدونی برای اولین بار در طول دوران حیات بشر تدوین گردید. در این قانون نامه ها، مجموعه جرایمی با مجازات خاص معین شد. قتل دیگری به نحوعمد با مجازات کیفر مرگ که یکی از این جرایم با اهمیت و اساسی بود، برای اولین بار رابطه خاصی بین بزه دیده، جرم و بزهکار را شکل داد. زیرا مبتنی بر انتقام و سازگاری با طبعیت انسان بود. در ابتدای مقررات قتل، مجازات کیفر مرگ و سپس مجازات قصاص به عنوان مجازات اصلی این جرم تعیین شد. اما با پدیدار شدن روابط اجتماعی و تاسیس نهاد اصل ارزش گذاری، شکل گیری داد و ستد، یعنی رابطه بدهکار و طلبکار قانون خسارت مالی یا فدیه وارد مجموعه قوانین کیفری شد. لذا اولین مجازات قتل عمد، کیفر مرگ، قصاص و سپس فدیه مقرر شد، هر چند در تقدم و تاخر این دو اختلاف نظر وجود دارد. این قانون نامه ها از نارسایی ها و تبعیض های اساسی رنج می برد، اما به دلیل آنکه از اولین قانون نامه های بشر به شمار می آیند، پیشرفت عظیمی در قانون گذاری تلقی می-شوند. از این رو در این مقاله به بررسی مجازات قتل عمد که از مهم ترین و چالشی ترین جرایم بشر نه تنها در ادوار گذشته، بلکه درجامعه امروز نیز به شمار می آید در تمدن بین النهرین می پردازیم.

«انکی»، لفظی سومری و «اآ»، عنوانی آکدی- بابلی برای رب النوع آب های تازه در فرهنگ بین النهرین باستان است. با توجه به اثربخشی و کارکردهای آب در معیشت مردم باستان و نیز با اهتمام به نمادپردازی های آب در اساطیر، ایزد انکی (اآ) در اساطیر بین النهرین اهمیت ویژه و خویش کاری های متنوعی دارد که همه آنها با نظم کیهانی هم سویی دارند. ظاهرا غالب ایزدان بین النهرین باستان را می توان ایزدان نظم یا کارگزاران نظم طبیعی قلمداد کرد. در مقایسه با ایزدان دیگر، نقش انکی در استقرار و ابقای نظم طبیعی پررنگ تر است. انکی، به منظور برقراری یا صیانت از نظم طبیعی، تصویری دوگانه از خود نمایش می دهد و گاهی له و گاهی علیه انسان رفتار می کند. همچنین می توان حضور فراگیر انکی در اساطیر را با توجه به اهمیت آب در تمام شئون حیات انسان تبیین کرد. تک گویی های انکی و آشکارسازی احکام و رموز خدایان برای انسان را می توان از صور اولیه وحی تلقی کرد. مقاله می کوشد با روش توصیفی-تحلیلی، فلسفه تضاد رفتاری و سیمای دوگانه انکی را در اساطیر بین النهرین تبیین کند.

اسطوره ها روایت های مقدسی هستند که از دوره های باستان به جا مانده اند. در این اسطوره ها جهان بینی انسان گذشته بازتاب یافته است. یکی از مهم ترین دغدغه ها این بوده که انسان چگونه و چرا آفریده شده است. از تمدن های مهم دوران باستان دو تمدن مصر و بین النهرین در محدوده زمانی نزدیک به هم پدید آمده اند و در پیدایش اسطوره ها و تحول و جا به جایی آنها نقش بسزایی داشته اند. برای دانستن اندیشه مصریان در مورد آفرینش انسان، دو دسته متن در دست است، نوشته های اهرام و تابوت نوشته ها که بر دیوارهای اهرام و کناره های تابوت ها بر جا مانده اند. اساطیر بین النهرین نیز بر روی لوحه های گلی و آثار هنری نوشته و نگهداری شده اند. بررسی اسطوره های مصر و بین النهرین و مشاهده تشابه ها و تفاوت های آنها، ما را با نگرش آن تمدن ها به آفرینش انسان و فرایند آن آشنا می سازد.